Hoe zouden we bouwen als we vandaag helemaal opnieuw konden beginnen? Met die vraagt kickte Merel Stolker de keynote af van het Kennisatelier Circulair Bouwen van Provincie Noord-Holland en Building Balance Noord-Holland. Tijdens het kennisatelier werden verschillende partijen samengebracht om te onderzoeken hoe biobased en secundaire materialen samengebracht kunnen worden in één project.
Vanuit haar rollen als projectmanager bij het MRA Houtbouw Pact en programmamaker bij het nationaal renovatie platform weet ze als geen ander hoe biobased en secundaire materiaalstromen elkaar kunnen versterken in een nieuwe manier van bouwen én welke hobbels overkomen moeten worden. Ze pleit in haar keynote niet alleen voor het samenbrengen van deze materialen, maar ook voor het aannemen van een nieuwe blik op schaarste. Lees de volledige keynote hieronder.
Anders bouwen in een wereld van schaarste
Opnieuw beginnen
Hoe zouden we bouwen als we vandaag helemaal opnieuw zouden beginnen? Het is een vraag die me al heel lang bezighoudt. Zouden we het anders doen? Andere keuzes maken? Of beginnen we gewoon weer op dezelfde manier? Want bouwen is niets nieuws, dat doen we al eeuwen.
Het eerste wat we waarschijnlijk zouden doen, is om ons heen kijken. Waar ben ik, en wat heb ik? Wat is er beschikbaar? Wat vinden we hier, en wat groeit hier?
Van landschap naar materiaalcatalogus
Vroeger had je geen honderden soorten materialen om uit te kiezen en geen wereldwijde logistiek. Je had geen materiaalcatalogus, je had een landschap. Dat landschap bepaalde voor een groot deel wat je kon bouwen. Wat de omgeving bood, werd onderdeel van het gebouw. Was er veel hout, dan bouwde je met hout. Hele steden werden zo opgetrokken, en eeuwenlang was dat volkomen vanzelfsprekend.
Maar ergens onderweg zijn we iets anders gaan doen. We zijn steeds beter geworden in bouwen. We hebben materialen ontwikkeld die sterker, lichter, brandveiliger, isolerender en duurzamer zijn. We bouwen steeds hoger, steeds dichter op elkaar en steeds comfortabeler. En terecht, want onze verwachtingen zijn veranderd. Een gebouw moet tegenwoordig niet alleen bescherming bieden tegen regen en wind. We willen stromend water en een wc. We willen frisse lucht en een gezond binnenklimaat. We willen een warm huis als het koud is en een koel huis als het buiten te warm is. We willen elektriciteit en data, brandveiligheid, akoestisch comfort, daglicht en toegankelijkheid.
Een groeiende bouwopgave
Daarmee is onze materiaalvraag enorm gegroeid. En daar komt bij dat we in Nederland een enorme woningbouw- en renovatieopgave hebben. De komende jaren moeten we heel veel nieuwe woningen bouwen. Dus misschien is dit wel de eerste vraag die we onszelf moeten stellen: kunnen we blijven bouwen zoals we nu bouwen, als we tegelijkertijd zoveel méér moeten bouwen?
Schaarste
Want we hebben te maken met schaarste. En schaarste is eigenlijk een vreemd gegeven, net zoals wij mensen vreemde wezens zijn. We ervaren de wereld als een wereld van schaarste, maar behandelen hem als een wereld van overvloed. We blijven nemen wat we denken nodig te hebben, en juist daarmee creëren we de schaarste waarin we nu leven. Hoe krom is dat? Tony Crabbe schrijft: “Zolang we ons kunnen herinneren heeft de mens de wereld om hem heen ervaren als een wereld van schaarste, een wereld die beperkte middelen verschaft en hem begrenst in zijn mogelijkheden.”
Maar juist daar zit een belangrijke gedragsverandering. De keuzes die we vandaag maken, bepalen namelijk de schaarste van morgen. Dat zien we nu al gebeuren. Zand wordt schaarser, drinkwater staat onder druk en kritieke materialen worden steeds schaarser, met wederom oorlogen tot gevolg. De vraag is dus niet alleen: hoe lossen we schaarste op? De vraag is vooral: welke andere keuzes kunnen we maken? Schaarste dwingt ons tot ander gedrag.
Een bouw die niet houdbaar is
Dat geldt zeker voor de bouw. We weten dat de huidige manier van bouwen niet houdbaar is. Een derde van onze CO₂-uitstoot komt door de bouw. De helft van ons grondstoffenverbruik gaat naar de bouw. En veertig procent van ons afval komt uit de bouw. We hebben dus twee problemen: een enorme behoefte aan nieuwe gebouwen en woningen, en een eindige hoeveelheid grondstoffen. Dat gaat niet goed samen.
Twee voorraden
We moeten dus anders kijken. Niet alleen naar wat we nodig hebben, maar juist naar wat we al hebben. Als schaarste het uitgangspunt is, kijken we eerst naar wat er al is en wat opnieuw kan groeien. En dan blijkt dat we niet één voorraad hebben, maar twee: de voorraad die opnieuw kan groeien, en de reeds aanwezige bestaande bebouwing. Daar ontmoeten we elkaar. De ene beweging zegt: laten we bouwen met materialen die kunnen groeien. De andere zegt: laten we eerst beter kijken naar wat er al is en dat opnieuw gebruiken. We hoeven niet te kiezen tussen biobased en secundair. We moeten leren ze samen te brengen.
Drie veranderingen in ons gedrag
Daarvoor vraagt anders bouwen om drie veranderingen in ons gedrag. Ten eerste: vertrouwen dat het anders kan, want het kan al. Ten tweede: samenwerken, zoals vandaag, wat gelukkig al gebeurt. En ten derde: andere keuzes maken, want anders gaat het niet veranderen.
Keuzes maken
Daar ga ik nog even dieper op in, want kiezen klinkt eenvoudig, maar dat is het niet. We maken de hele dag door keuzes, vaak zonder dat we ons daarvan bewust zijn. Daniel Kahneman beschrijft dat met twee systemen. Systeem 1 werkt snel en intuïtief, en de meeste beslissingen nemen we zonder er bewust over na te denken. Systeem 2 is het systeem waarmee we bewust nadenken, afwegen en beslissen. Dat kost veel meer energie.
Daar zit de uitdaging. Kiezen voor iets nieuws is vaak de makkelijkste en meest vanzelfsprekende keuze, want we zijn gewend te denken in groei, meer en nieuw. Kiezen voor minder, kiezen voor wat er al is, kiezen vanuit het besef dat grondstoffen schaars zijn: dat vraagt om bewust nadenken en om het ter discussie stellen van bestaande gewoontes. Dat kost moeite en energie, en daarom vinden we het nog steeds lastig.
Andere keuzes maken betekent niet dat we alles anders moeten doen. Het begint met anders denken en andere vragen stellen. Zijn er andere alternatieven? Hoe kun je de bestaande bouw beter benutten? Hoe kunnen we slim biobased en secundair samen inzetten? Die keuzes zijn niet altijd makkelijk, maar we moeten ze wel maken.
Samenwerken
En daarvoor is samenwerking nodig. We zien vandaag twee mooie bewegingen die allebei ontzettend veel in beweging zetten. Beide hebben hun eigen kennis, ervaring en kracht. Het is niet óf het één óf het ander, het is én én. Door kennis uit te wisselen en samen te werken, komen we veel verder dan wanneer we ieder vanuit onze eigen beweging blijven werken. Dus net als vandaag moeten deze twee bewegingen vaker bij elkaar komen. Niet om hetzelfde te gaan doen, maar om elkaar sterker te maken. Uiteindelijk gaat het niet om welke beweging gelijk heeft, maar om de vraag: hoe kunnen we samen de grootste verandering realiseren? Geen enkele beweging heeft immers het hele antwoord.
Wist je dat we vóór 2019 amper houten hoogbouw hadden in Nederland? Door de biobased beweging is onze biobased woningvoorraad enorm gestegen. Maar kijk naar de nieuwe definitie van het Houtbouw Pact: bij een gebouw van meer dan acht lagen mag je al van biobased spreken bij een relatief lage grenswaarde van 15% biobased massa. Zelfs dan blijft er nog ontzettend veel materiaal nodig. De vraag is dan: kunnen we een groot deel daarvan niet invullen met materialen en voorraden die er al zijn?
Daar zit precies de kracht van samenwerking. We hoeven niet alles zelf te kunnen of op te lossen. We hebben elkaar nodig. Mijn oproep vandaag is daarom heel simpel: zoek elkaar op. Kijk niet alleen naar wat je zelf kunt bijdragen, maar ook naar wie je nodig hebt om verder te komen. Er is werk aan de winkel om die verbinding te maken. Daarom een kleine tip voor vandaag: zoek minimaal één iemand op die je nog niet kent. Ga het gesprek aan. Wie weet welke nieuwe combinatie of oplossing daaruit ontstaat.
Vertrouwen
Dan het derde: vertrouwen. Vertrouwen dat een andere manier van bouwen echt kan werken. Vertrouwen in materialen die zich anders gedragen dan we gewend zijn. Vertrouwen dat een gebouw niet altijd volgens het oude recept hoeft te worden gemaakt. Vertrouwen in jezelf en in elkaar, maar ook in de toekomst. We weten dat onze manier van bouwen moet veranderen. Niet omdat alles wat we nu doen verkeerd is, maar omdat de wereld waarin we bouwen veranderd is. En vertrouwen dat we het samen kunnen: de geweldige voorbeelden liegen er niet om.
Verder richting de toekomst
Beter bouwen voor de toekomst vraagt dus drie dingen. Keuzes maken, vanuit het besef van schaarste en vanuit wat we al hebben. Samenwerking, omdat geen enkele beweging, organisatie of sector dit alleen kan. En vertrouwen: in onszelf, in elkaar, en in het idee dat de keuzes die we vandaag maken daadwerkelijk kunnen bijdragen aan een toekomst waarin we nog steeds kunnen bouwen.
Wil je meer van dit soort inzichten lezen? Volg ons op LinkedIn.
