achtergrondartikel

De Kameleon

Transformatie en ontstaan van een circulaire basisschool

 

De gemeente Haarlemmermeer en schoolbesturen hebben ambitieuze doelstellingen op het gebied van circulaire en duurzame leeromgevingen. Met de transformatie van De Kameleon brengen ze die in praktijk. De verduurzaming van dit schoolgebouw staat niet op zichzelf, ook toekomstige transformatieprojecten kunnen hiervan profiteren, in de Haarlemmermeer en daarbuiten. Bovendien laat De Kameleon zien dat een circulair schoolgebouw mogelijk is. In dit artikel worden de eerste stappen en uitgangspunten toegelicht.

 

Circulaire economie

De circulaire economie vraagt om een totaal nieuwe kijk op bouwprojecten. Volgens circulaire uitgangspunten is een gebouw een samenstelling van materialen, ontworpen voor een bepaalde gebruiksperiode met oog op herbestemming en behoud van grondstoffen. In het ontwerp wordt daarom zoveel mogelijk gebruik gemaakt van hernieuwbare in plaats van eindige materialen. In het gebruik moeten de gebouwen o.a. energiezuinig zijn, gebruik maken van groene energie en klimaatadaptief zijn. Na de gebruiksfase wordt sloopafval geëlimineerd door de toepassing van circulaire materialen, producten en installaties.

 

Financieel wordt er gekeken naar nieuwe financieringsmodellen en financiële en niet-financiële prestaties; deze wil je in optimale samenhang meten, analyseren, rapporteren en controleren. Als bijvoorbeeld de eigenaar gebruik maakt van products-as-a-service, heeft dit forse gevolgen voor de cashflow en balans.

 

Je kan vanuit een aantal thema’s en op stedenbouwkundige schaal naar circulair bouwen kijken om de scope te bepalen.

 

De genoemde thema’s maken duidelijk wat circulair bouwen inhoudt:

•          Energie

Het energiegebruik is geminimaliseerd en nieuwe energie wordt gewonnen uit hernieuwbare bronnen en middels een flexibel netwerk lokaal gedeeld.

•          Materialen

Embodied energie in materialen is geminimaliseerd en producten zijn dusdanig ontworpen dat ze biologisch of technisch herbruikbaar zijn. Bestaande bouw wordt geïntegreerd, nieuwe structuren zijn divers en flexibel geconstrueerd en onderdelen zijn hoogwaardig herbruikbaar.

•          Water

Waterstromen worden naar functie gescheiden en lokaal hergebruikt, zodat de vraag naar drinkwater afneemt en wateroverlast beperkt wordt.

•          Biodiversiteit

Groen krijgt ruimte en levert diversiteit, waardoor de sociale, ecologische en economische waarden van een gebouw versterkt worden.

•          Mobiliteit

Mobiliteit wordt collectief verduurzaamd en gespreid in diverse verkeersonderdelen, waardoor er meer ruimte ontstaat voor sociale en groene activiteiten.

•          Sociaal-economisch

Menselijke activiteiten, bouwkundige oplossingen en een slimme inrichting genereren toegevoegde waarde die je niet alleen financieel kunt uitdrukken, maar die ook maatschappelijke betekenis hebben.

 

Strategieën

Om aan bovenstaande definitie te voldoen staan er in de circulaire bouw drie strategieën centraal:

 

1.         MATERIAALGEBRUIK. Het hergebruik van bestaande materialen en het toepassen van hernieuwbare materialen.

2.         IMPACT GEBRUIKSFASE. Het nastreven van optimale en gezonde impact tijdens de gebruiksfase.

3.         ONTWERPMETHODES. Het toepassen van ontwerpstrategieën voor lange en toekomstige cycli.

 

Stappenplan

C-creators is gevraagd De Kameleon te ondersteunen in de circulaire transformatie. Zij hanteren een stappenplan waarmee dit circulaire bouwproject gerealiseerd gaat worden.

 

Circulair (ver)bouwen in 7 stappen:

 

1.         Schets de lokale situatie

Ieder project start met het schetsen van de lokale situatie. Zo is niet elk thema binnen circulair bouwen even relevant voor ieder project, maar afhankelijk van de schaal en stedenbouwkundige inpassing, beoogde levensduur etc. Een inventarisatie van knelpunten en bepalende ruimtelijke en functionele eisen is noodzakelijk.

2.         Definieer een heldere visie

Vervolgens is het belangrijk om duidelijke ambities voor het project te formuleren met alle betrokken partijen. Wanneer is het een geslaagd project?

3.         Definieer maatregelen

Nu de visie helder is, kan gekeken worden naar de thema’s. Welke circulaire thema’s zijn relevant voor het project en welke concrete maatregelen kunnen we hieraan verbinden?

4.         Stel prioriteiten a.d.h.v. lokale situatie en visie

Vervolgens kan met behulp van de circulaire strategieën een koers worden bepaald. Deze algemene strategieën waarborgen dat er geen belangrijke zaken worden gemist in het proces en fungeren als opstapje naar het bereiken van de visie.

5.         Haalbaarheid

Gebaseerd op de specifieke scope van het project zijn er bepaalde

technische, financiële, organisatorische en juridische hindernissen om te nemen. In een vroeg stadium moet voldoende tijd en aandacht worden besteed aan het uiteenzetten van verschillende stakeholderrollen, financieringsmogelijkheden, onderhouds- en aanbestedingscontracten.

6.         Implementatie

Tijdens de implementatie moet een concreet team met stakeholders worden samengesteld dat draagvlak creëert voor de daadwerkelijke uitvoering. Daarbij wordt een plan uitgestippeld waarmee je ervoor zorgt dat de gestelde eisen daadwerkelijk geïmplementeerd en uitgevoerd kunnen worden.

7.         Borging

Aangezien er in de circulaire economie oog is voor de hele keten van het economische proces moet er vooraf worden nagedacht over de borging van materialen in een gebouw. Instrumenten en handleidingen kunnen door vastlegging van materiaal en samenstelling een bijdrage leveren aan het waardebehoud en het hergebruik van materialen.

 

Ambitie

De gemeente Haarlemmermeer heeft een grote ambitie voor de transformatie/nieuwbouw van lokale onderwijsgebouwen. De leerlingen en het personeel moeten in het primair, voortgezet en speciaal onderwijs gebruik kunnen maken van gebouwen die leer- en werkprestaties stimuleren, duurzaam, circulair en gezond zijn. De exploitatiekosten voor deze gebouwen moeten binnen de beschikbare middelen van alle betrokken partijen liggen. Daarom is er het Integraal Huisvestingsplan Onderwijsvoorzieningen 2017-2024 opgesteld.

 

De ambities van De Kameleon, het wordt een circulair project waarin:

... bij het ontwerp rekening gehouden is met de maximalisatie van toekomstige restwaarde.

... interne functieveranderingen in verschillende periodes zonder complexe aanpassingen kunnen worden opgevangen.

... materialisatie tijdens productie, onderhoud en hergebruik een positieve impact heeft op mens en milieu.

... zoveel mogelijk waarde van materialen en producten behouden blijft bij de sloop.

... zoveel mogelijk toekomstige waarde voor de nieuwbouw wordt gecreëerd.

... een energieneutraal klimaat wordt verbonden met een gezonde, klimaat-adaptieve leeromgeving.

... nieuwe financieringsmogelijkheden naar voren komen, waarbij voorinvesteringen over de gehele levensduur terugverdiend worden.

... in kaart gebracht wordt hoe de extra waarde uit nieuwe business modellen kan worden ingeschat.

... een manier gevonden wordt om de informatie die hiervoor nodig is vast te leggen.

 

Prioriteiten

Hierna zijn gezamenlijk prioriteiten bepaald. Deze zijn enerzijds makkelijk toepasbaar en/of hebben grote impact. We geven drie voorbeelden.

 

Voorbeeld 1. Een voorbeeld van circulair materiaalgebruik is de minimalisatie van gebruik bij de bouw, dit kan op verschillende manieren. In de meest letterlijke zin betekent dit dat er geen overbodige materialen worden toegevoegd aan het gebouw. Een andere mogelijkheid is een zo lang mogelijke levensduur van materialen na te streven. Het behoud van de bestaande structuur van De Kameleon is een voorbeeld van materiaalminimalisatie. We gaan zo veel mogelijk materiaal van het te slopen gebouw weer hergebruiken in het nieuwe pand.

 

Voorbeeld 2. Om impact in de gebruiksfase te realiseren is klimaatadaptief ontwikkelen een passende insteek. In de circulaire economie moet biodiversiteit structureel worden ondersteund of versterkt. Habitats mogen niet worden aangetast of beschadigd. Klimaatadaptieve bouw behelst bijvoorbeeld een meervoudig gebruik van daken, zoals groene daken, parkeerdaken en daken met zonnepanelen. Groene daken kunnen ongeveer 50% van het regenwater opslaan in de planten en weer laten terugkeren in de atmosfeer door verdamping. Dit zorgt voor een aanzienlijke ontlasting van het rioleringsstelsel, waardoor het overstromingsgevaar en de belasting van de waterzuivering afneemt.

 

Voorbeeld 3. De strategie ‘design for disassembly’ wordt toegepast en is gericht op het einde van het gebouw, of de sloop. De vraag is wat er na het afdanken van een gebouw gebeurt met de vrijgekomen materialen en producten. Bij een circulair bouwproject wordt al bij het ontwerp over de sloop nagedacht en een circulaire sloopwijze vastgelegd waarbij materialen zo hoogwaardig mogelijk kunnen worden hergebruikt. In het volgende hoofdstuk staat meer informatie over de kosten en mogelijkheden van slopen en hergebruik.

 

Haalbaarheid & borging

Hierna gaan we de te nemen maatregelen toetsen. Zijn deze technisch, juridisch, organisatorisch en financieel haalbaar? De volgende, te nemen stap is het bepalen van de vervolgstappen om de transformatie daadwerkelijk uit te voeren. Kritisch aandachtspunt daarbij is de borging van de toegepaste maatregelen. Door grondstoffen, materialen en de samenstelling van het gebouw vast te leggen kan er aan het einde van de gebruiksduur toegevoegde waarde worden gecreëerd en worden extra investeringen terugverdiend. Moderne technologie stelt ons in staat een schat aan informatie over gebouwen te verzamelen. Materialen in bestaande gebouwen zijn namelijk de grondstoffen van de toekomst.

Inspireer meer

weet jij een mooi circulair initiatief? laat het ons weten!