Onderhoud is in de asielopvang geen keuze, maar een constante. Meer bewoners, intensiever gebruik en veel doorstroom zorgen ervoor dat materialen sneller slijten. Een deur die vroegtijdig bezwijkt, matrassen die continu vervangen worden, installaties die zwaar belast zijn — het is de dagelijkse realiteit voor het COA. Maar juist die realiteit maakt circulair onderhoud niet een ambitie voor later, maar een noodzaak van nu. Want onderhoud ga je toch doen. De vraag is alleen: doe je het zo dat je zo min mogelijk verspilt en zo veel mogelijk waarde behoudt?
In 2022 begeleidden we het COA bij de verduurzaming van hun vastgoed. In deze blogserie delen we de lessen die we leerden. In deel 4 gaan we in op hoe je het onderhoudsproces circulair inricht en wat dat betekent voor gebouwen die intensief worden gebruikt.
Vier principes als basis
Circulair onderhoud draait om vier principes die met elkaar samenhangen:
Levensduurverlenging — focus op repareren en preventief onderhouden in plaats van vervangen.
Duurzame materialen — kies bewust en verminder onnodig materiaalgebruik.
Hoogwaardig hergebruik — zorg dat wat je verwijdert een tweede leven krijgt, op locatie of elders.
Waardebehoud — investeer in onderhoud dat de kwaliteit en waarde van het gebouw op peil houdt.
Deze principes klinken logisch, maar vragen in de praktijk om een fundamentele verschuiving: van reactief vervangen naar preventief verlengen.
Denk in drie stappen: vernauwen, vertragen, sluiten
Een handige manier om circulair onderhoud te operationaliseren is het denken in drie stappen die een basis vormen voor een onderhoudsstrategie:
Vernauwen — voorkom wat niet nodig is. Kies robuuste materialen en oplossingen die passen bij intensief gebruik. Wat niet hoeft te worden vervangen, bespaar je direct. Dat vraagt om weloverwogen keuzes bij aanschaf: niet de goedkoopste optie, maar de meest duurzame op de lange termijn.
Vertragen — repareer en vervang onderdelen in plaats van het geheel. In een omgeving waar dingen sneller slijten, loont het juist om slimmer en gerichter te onderhouden. Het tijdig vervangen van één onderdeel in een ventilator voorkomt dat het hele ventilatiesysteem vervangen moet worden. Regelmatige inspecties helpen daarbij: ze signaleren problemen vroegtijdig en voorkomen dat kleine gebreken uitgroeien tot grote schade.
Niet elk gebouwonderdeel vraagt dezelfde aanpak. Voor kritieke installaties is frequent preventief onderhoud essentieel. Voor minder cruciale componenten werkt condition-based maintenance (onderhoud op basis van de werkelijke staat) efficiënter.
Sluiten — hier zit de grootste kans. Je weet dat materialen eruit gaan — soms snel, soms omdat een locatie verdwijnt. Zorg dan dat ze niet eindigen als afval, maar terugkeren in de keten. Maak afspraken met ketenpartners over terugname, hergebruik en verwerking. Richt retourstromen in voor materialen zoals deuren, sanitair en matrassen. Wat je vandaag vervangt, kan morgen grondstof zijn voor een volgende toepassing.
Drie voorbeelden voor implementatie
Om circulair onderhoud structureel te maken, kun je beginnen met drie stappen:
1. Preventief onderhoud als standaard
Circulair onderhoud begint met de keuze om niet te wachten tot iets kapotgaat. Preventief onderhoud verlengt de levensduur van gebouwcomponenten en voorkomt dat waardevolle materialen verloren gaan vóórdat er iets mee te doen is. Het vraagt om een planmatige aanpak: vaste inspectiemomenten, heldere eigenaarschappen en een systeem dat bijhoudt wat wanneer is onderhouden of vervangen. Neem dit op als onderdeel van je onderhoudsplan, zodat proactief onderhoud een vast onderdeel wordt van de werkprocessen.
2. Het materialenpaspoort als geheugen
Een materialenpaspoort legt vast welke materialen waar in een gebouw zijn toegepast, hoe ze verbonden zijn en wat hun restwaarde is. Dat klinkt ambitieus, maar klein beginnen kan: maak bij iedere renovatie of onderhoudsbeurt een overzicht van toegepaste materiaalsoorten en specificaties, een plattegrond met aanduiding van waar welke materialen zitten, informatie over hoe elementen zijn verbonden — gelijmd, geschroefd, geklemd — en een inschatting van de restlevensduur en het hergebruikpotentieel. Zo bouw je langzamerhand toe naar een gedetailleerd overzicht dat sturing geeft voor circulaire keuzes.
Houd er wel rekening mee dat zo’n paspoort pas nuttig is als het actueel blijft. Elke vervanging of reparatie is een moment om het bij te werken. Alleen dan wordt het een echt instrument voor toekomstig hergebruik. Maak het opstellen van een materialenpaspoort dus onderdeel van het werkproces, zodat het structureel verankerd is en niet optioneel blijft.
3. Nieuwe vaardigheden in de onderhoudsteams
Circulair onderhoud vraagt meer van technici dan alleen repareren en vervangen. Ze moeten ook kunnen beoordelen of een component herbruikbaar is, hoe het zorgvuldig te demonteren is en welke refurbishment-mogelijkheden er zijn. Dat vraagt om gerichte bijscholing op het gebied van materiaalkunde, conditiebeoordeling en demontagetechnieken — en om samenwerking tussen disciplines. Circulair onderhoud overstijgt vakgrenzen. Investeer dus in kennis en opleidingsmogelijkheden, zodat je hier later de vruchten van plukt.
Proactief aan de slag: onderhoud doe je toch wel
Circulair onderhoud vereist een verschuiving in denken, en dat vraagt om samenwerking tussen alle partijen in de bouw- en onderhoudsketen. Maar de kern is simpel: onderhoud doe je toch. Organiseer het dan zo dat je minder verspilt en meer waarde behoudt. Niet perfect, maar wel bewust — elke keer opnieuw.
In blog 5 gaan we in op hoe je circulair uitvraagt bij een aanbesteding en op welke gunningscriteria je kunt sturen.
Dit is deel 4/6 van onze blogserie over circulair (her)ontwikkelen. In 2024 schreven we een handreiking voor het COA. In deze serie delen we de belangrijkste lessen. Dit project is tot stand gekomen dankzij het subsidieproject AMIF Duurzame en Hybride Opvang.
