Gipsplaat of hergebruikte OSB? Beton of biobased? Bij het COA worden dit soort circulaire materiaalkeuzes dagelijks gemaakt — niet voor één gebouw, maar voor meer dan honderd locaties tegelijk. Die keuzes stapelen zich op in impact, kosten en toekomstbestendigheid. Om circulair materiaalgebruik makkelijker en consistenter te maken, is een praktische materialenlijst ontwikkeld die voor veelgebruikte materialen direct een circulair alternatief biedt.
In 2022 begeleidden we het COA bij de verduurzaming van hun vastgoed. In deze blogserie delen we de lessen die we leerden. In deel 6, het laatste deel, gaan we in op hoe je circulair materiaalgebruik structureel verankert in je organisatie en welke rol een materialenlijst daarin speelt.
Waarom circulair materiaalgebruik er toe doet op schaal
Bij een enkel project valt een verkeerde materiaalkeuze nog te overzien. Maar bij een organisatie die meer dan honderd locaties beheert, stapelen kleine keuzes zich op tot grote impact: virgin beton waar hergebruikt beton mogelijk was; een natte verbinding waar een droge verbinding had gekund; en materialen die bij de volgende verbouwing als afval eindigen omdat ze niet demontabel zijn.
De omgekeerde redenering geldt ook: wie op schaal bewuste circulaire materiaalkeuzes maakt, creëert op schaal een significante besparing in grondstoffen, CO2-uitstoot en kosten. Circulair materiaalgebruik is daarom geen ambitie voor later, maar een dagelijkse praktijk die vraagt om structuur.
Van oude naar nieuwe denkwijze
Het verschil tussen een gangbare en een circulaire aanpak zit niet altijd in de techniek. Het begint bij de vraag die je stelt.
Oude aanpak: “We hebben een scheidingswand nodig.” Gipsplaat bestellen, natte verbinding toepassen, niet demontabel uitvoeren — en bij de volgende verbouwing eindigt het als afval.
Nieuwe aanpak: “Hebben we een scheidingswand nodig? En zo ja, welke materialen hebben we al?” Check de materialenlijst, gebruik hergebruikte OSB-platen van een andere locatie, bevestig met droge verbindingen, en de wand is demontabel en verplaatsbaar naar de volgende locatie.
Hetzelfde resultaat, minder nieuwe grondstoffen, en een materiaal dat zijn waarde behoudt. Zo krijgt circulair materiaalgebruik vorm in de praktijk.
Vijf vragen als kompas voor circulaire materiaalkeuzes
De materialenlijst is gebouwd rond vijf opeenvolgende vragen die samen een beslishiërarchie vormen — van hoogwaardig hergebruik naar nieuw. Ze helpen om elke circulaire materiaalkeuze snel en consistent te maken.
1. Benut het bestaande — Kan het weg? Kan het blijven? Kan het hergebruikt worden op deze of een andere locatie? Pas als het antwoord nee is, ga je verder.
2. Kies hernieuwbaar — Zijn er biobased alternatieven beschikbaar? Hout, stro, vlas en lisdodde vervangen eindige grondstoffen en hebben een lagere milieubelasting over de gehele levenscyclus.
3. Minimaliseer de impact — Hergebruikt waar mogelijk, biobased waar nieuw nodig is. Vermijd virgin materialen tenzij er geen circulair alternatief beschikbaar is.
4. Stuur op lange levensduur — Robuuste materialen hoeven minder snel vervangen te worden. Minder vervanging betekent minder impact, minder kosten en minder logistieke druk op de organisatie. Circulair materiaalgebruik begint vaak bij simpelweg langer meegaan.
5. Denk aan toekomstige waarde — Is het materiaal herbruikbaar, recyclebaar of biologisch afbreekbaar aan het einde van de levensduur? Een materiaal dat zijn waarde behoudt, is altijd beter dan een materiaal dat afval wordt.
Hoe elk materiaal is beoordeeld
Elk materiaal in de lijst is langs vier criteria gelegd: de beschikbaarheid van hergebruikte grondstoffen, de inzet van hernieuwbare grondstoffen, de milieu-impact tijdens productie en gebruik, en de toekomstige waarde op basis van de positie op de R-ladder. Dat leidt tot concrete richtlijnen voor circulair materiaalgebruik in de dagelijkse praktijk.
Wat wél: hergebruikt glas, beton en staal, biobased materialen zoals stro, vlas, hout en lisdodde, en droge verbindingen die demontage mogelijk maken.
Wat niet: virgin beton, staal en kunststof waar alternatieven beschikbaar zijn, natte verbindingen zoals lijm en kit die hergebruik verhinderen, en toxische of schaarse materialen die de keten belasten.
Impact op schaal
Bij één project leidt een bewuste circulaire materiaalkeuze tot een bescheiden besparing. Maar bij meer dan honderd projecten per jaar ontstaat een heel andere orde van grootte: minder nieuwe grondstoffen, een lagere CO2-uitstoot, meer hergebruik tussen locaties en — misschien wel het belangrijkste — een organisatie die leert en schaalt.
Dat is de kern van wat de materialenlijst beoogt: niet één goede circulaire materiaalkeuze, maar een structuur waarbinnen circulair materiaalgebruik de standaard wordt in plaats van de uitzondering.
Stap voor stap naar betere keuzes
Circulair materiaalgebruik begint niet met een groot besluit, maar met een betere vraag. Welke materialen zijn er al? Wat is herbruikbaar? Wat heeft de minste impact? Een lijst helpt om die vragen snel en consistent te beantwoorden — voor elke inkoper, elke projectleider, elke locatie.
Dit is deel 6/6 van onze blogserie over circulair (her)ontwikkelen. In 2024 schreven we een handreiking voor het COA. In deze serie delen we de belangrijkste lessen. Dit project is tot stand gekomen dankzij het subsidieproject AMIF Duurzame en Hybride Opvang.
