In de initiatieffase van een herontwikkeling bepaal je de circulaire koers. In de ontwerpfase maak je die koers concreet en dat vraagt om een andere manier van denken. Niet: welk materiaal past hier? Maar: wat gebeurt er met dit materiaal over twintig jaar? Niet: hoe bouwen we dit op? Maar: hoe halen we dit straks weer uit elkaar?
In 2022 begeleidden we het COA bij de verduurzaming van hun vastgoed. In de pilot ‘circulaire vaste inrichting’ streefde het COA naar maximale flexibiliteit en functionaliteit. De lessen die we leerden, delen we in deze blogserie. In deel 2 laten we zien hoe je circulaire ambities vertaalt naar concrete ontwerpkeuzes aan de hand van zeven principes.
In 2022 begeleidden we het COA bij de verduurzaming van hun vastgoed. De lessen die we leerden, delen we in deze blogserie.
Anders denken, anders ontwerpen
Het COA heeft in heel Nederland locaties waar asielzoekers tijdelijk verblijven. Gebouwen wisselen regelmatig van functie: wat vandaag een opvanglocatie is, kan morgen een andere bestemming krijgen. Dat vroeg om een interieur dat niet alleen functioneel is, maar ook makkelijk verplaatsbaar en herbruikbaar.
In de pilot ‘circulaire vaste inrichting’ ontwierpen we samen met The New Makers een modulaire balie, een spreekkamermeubel en een receptiebalie als concrete uitwerking van die ambitie. Vanaf dag één dachten we na over het hele leven van het product: van productie tot hergebruik. Aan de hand van zeven ontwerpprincipes laten we zien hoe je zelf aan de slag gaat met circulair ontwerpen.
Ontwerpkeuzes bij modulair meubilair
Zo min mogelijk, zo goed mogelijk: materiaal en energie
De eerste twee principes gaan over de grondstoffenvoetafdruk van je ontwerp: hoeveel materiaal gebruik je, en hoeveel energie kost het om dat materiaal te produceren, te transporteren en te verwerken? Wie hier vroeg op stuurt, voorkomt verspilling die later niet meer terug te draaien is.
1. Materiaalbesparing
Een circulair ontwerp gebruikt zo min mogelijk grondstoffen — niet door te bezuinigen op kwaliteit,
maar door slim te ontwerpen. Dat begint bij de maatvoering: wie zijn ontwerp afstemt op standaardafmetingen van bouwplaten, voorkomt snijverlies en restvuil.
Bij de modulaire balie werd het ontwerp afgestemd op de standaardafmetingen van OSB-platen. Dat
leverde niet alleen minder afvalmateriaal op, maar maakte ook het productieproces efficiënter —
minder bewerkingsstappen, minder uitval.
2. Energiereductie
Naast materiaalgebruik telt ook de energievoetafdruk: van productie tot transport tot gebruik. Kies materialen die weinig energie kosten om te produceren, en denk na over hoe je transport minimaliseert. Een ontwerp dat plat verpakt kan worden, reist efficiënter dan een prefab geheel.
De modulaire balie werd ontworpen voor flatpack transport: de onderdelen passen plat in een bestelwagen, waardoor het aantal ritten daalt en de transportkosten, en de bijbehorende CO²-uitstoot, structureel lager liggen.
Ontwerpen voor de lange termijn: levensduur en onderhoud
Een circulair product gaat lang mee — niet omdat het nooit stukgaat, maar omdat het makkelijk te repareren en aan te passen is. De volgende twee principes gaan over het verlengen van de gebruiksfase: hoe zorg je dat een product waardevol blijft, ook als de context verandert?
3. Lange levensduur
Een robuust ontwerp is bestand tegen intensief gebruik en beschadigingen. Maar robuustheid alleen is niet genoeg: het product moet ook waardevol blijven voor de gebruiker. Dat betekent dat het visueel en functioneel meegaat met veranderende eisen en onderdelen vervangbaar zijn zonder het geheel weg te gooien.
De balie is ontworpen met een onderhoudsvriendelijk oppervlak dat bestand is tegen de dagelijkse slijtage van een drukbezochte receptie. Beschadigde fronten of bladen kunnen los worden vervangen, zonder dat de hele balie wordt afgevoerd.
4. Circulair onderhoud
Onderhoud hoort bij het ontwerp, niet er achteraan. Dat betekent: zorg dat onderdelen bereikbaar zijn, dat vervangen eenvoudig gaat en dat de materialen die je gebruikt ook na jaren nog verkrijgbaar of vervangbaar zijn.
Het klikmechanisme van de balie maakt het mogelijk om beschadigde onderdelen zonder gereedschap of lijm te wisselen. Dat verlaagt de drempel voor onderhoud aanzienlijk — en verlengt de feitelijke levensduur van het meubel.
Ontwerpen voor hergebruik: losmaakbaarheid en standaardisatie
Het einde van de levensduur begint bij het ontwerp. Wie wil dat materialen straks teruggewonnen en hergebruikt kunnen worden, moet daar nu al rekening mee houden. De volgende drie principes gaan over het voorbereiden op die tweede — of derde — ronde.
5. Standaardisatie
Gestandaardiseerde onderdelen zijn uitwisselbaar, makkelijker te vervangen en eenvoudiger na te produceren. Ze maken het ook mogelijk om modules opnieuw in te zetten in andere projecten, zonder maatwerk of omgebouw.
De werktekeningen van de balie zijn gestandaardiseerd en digitaal beschikbaar, zodat onderdelen overal op maat gefreesd kunnen worden via CNC-bewerking. Dat maakt vervanging en opschaling eenvoudig, ongeacht locatie.
6. Losmaakbaar en modulair
Een modulair ontwerp bestaat uit onderdelen die zonder destructieve handelingen uit elkaar gehaald kunnen worden. Geen lijm, geen vaste verbindingen, maar kliksystemen, schroeven of plug-verbindingen die de materialenstroom open houden.
De balieonderdelen worden zonder lijm samengevoegd en klikken in elkaar. Dat maakt demontage eenvoudig: een balie die niet meer nodig is op locatie A, wordt verplaatst naar locatie B — of de onderdelen krijgen een nieuw leven in een ander product.
7. Hergebruikte of biobased materialen
Waar de vorige principes gaan over hoe je ontwerpt, gaat dit principe over wat je gebruikt. Kies bij voorkeur voor hergebruikte of biobased materialen: ze sluiten de kringloop en verminderen de vraag naar nieuwe grondstoffen. Let daarbij ook op de afwerkingslaag: een circulair product verdient een circulaire lak.
De balie is opgebouwd uit OSB, een materiaal dat efficiënt gebruik maakt van houtrestanten, en is afgewerkt met een natuurlijk afbreekbare lak. Zo sluit ook de finishing touch aan op de circulaire gedachte.
Circulair ontwerpen vraagt om andere samenwerking
De zeven principes zijn niet iets wat een ontwerper alleen uitwerkt. Circulair ontwerpen vraagt om intensieve samenwerking tussen ontwerper, producent, opdrachtgever en beheerder, en soms ook met de sloper die de materialen aan het einde van de rit terugneemt.
Dat betekent dat rollen kunnen afwijken van het gangbare proces. Het materiaalgebruik vraagt soms om ontwerpaanpassingen. Bij circulaire sloop kunnen er oogstmaterialen beschikbaar komen die het ontwerp beïnvloeden. En er moeten duidelijke afspraken worden gemaakt over wie verantwoordelijk is voor terugname, opslag en herplaatsing van onderdelen na gebruik. Stem dit vroeg af, want achteraf is het moeilijk te repareren.
Ontwerpen is vooruitdenken
Circulair ontwerpen is geen aparte discipline – het is een manier van kijken. Wie bij elk ontwerpbesluit de vraag stelt ‘wat gebeurt hier straks mee?’, legt de basis voor producten en gebouwen die langer meegaan, makkelijker aan te passen zijn en minder verspillen. De zeven principes in deze blog zijn daarvoor het vertrekpunt.
In blog 3 gaan we in op hoe je circulariteit verankert in de inkoop en hoe je meetbare prestaties uitvraagt bij leveranciers.
Dit is deel 2/6 van onze blogserie over circulair (her)ontwikkelen. In 2024 schreven we een handreiking voor het COA. In deze serie delen we de belangrijkste lessen. Dit project is tot stand gekomen dankzij het subsidieproject AMIF Duurzame en Hybride Opvang.
Headerfoto: COA
